روستاهاي چگني هاي خنداب استان مرکزي

روستاهاي محل سکونت

اين روستاها توسط ايل چگني احداث شده اند. ايل چگني در منطقه سنگ سفيد از بخش خنداب شهرستان اراک چادر نشين بوده اند و قشلاق و ييلاق آنها در کوههاي اين منطقه بوده است و پس از سکونت روستاهاي زير که تماما چگني هستند توسط ايل بوجود آمده است. لازم به ذکر است طبق سرشماري عمومي نفوس و مسکن سال 1385 جمعيت بخش سنگ سفيد 8669 نفر بوده است.

۱- طورگير

۲- قلعه عباس آباد

۳- شرشره

۴- گذردر

۵- اقداش

۶- الودر

۷- صالحي

۸- حسین گرگ

۹- چالاب

مرکز ايلخاني چگني (نصيرخان چگني و نوه اش حاج رستم خان چگيني) روستاي مست سفلي (مهرسفلي کنوني) بوده است و روستاهاي زير جزو املاک ايلخان چگني بوده است

الف- دهستانهاي اناج بخش خنداب

۱- گوشه سفلي

۲- گوشه عليا

۳- کرکان

۴- اناج

۵- سناورد

۶- مهر سفلي (مست سفلي)

ب- دهستانهاي جاورسيان از بخش خنداب

۱- ده سد

۲- پلنگاب (لنگاب)

۳- جاورسيان

۴- خانقاه عليا

۵- ايجان

۶- ادشته

۷- سوزان

۸- ايوند

۹- نوده

۱۰- خارپهلو

۱۱- درمن

جدول شماره 1- جمعيت آبادي هاي دهستان سنگ سفيد از بخش خنداب شهرستان اراک استان مرکزي. سرشماري عمومي نفوس و مسکن سال 1385

لازم به ذکر است بسياري از ايل چگني با نام فاميل چگيني و چگني  در روستاهاي مست (مهر)، ايجان و ساير روستاهاي جزء املاک ايلخان چگني ها و همچنين بخش عظيمي از ايل در شهرستان اراک، شهر تهران و همچنين در خارج از کشور هستند.

 لازم به ذکر است بخشي از ايل چگني که به اين منطقه کوچانده شده اند در روستاهاي استان همدان و در نزديکي ملاير سکني گزيدند. (بعنوان در مثال آباديي حمزه لو, پری زنگنه, می آباد, جوزان, کساوند و ساير روستاهاي دهستان کمازان وسطي از بخش زند شهرستان ملاير استان همدان سکونت دارند) همچنين بخش اعظمي از ايل اکنون در شهرستان ملاير سکونت دارد.

موقعيت مکاني روستاهاي چگني نشين بخش خنداب اراک که بنام شرا (يا به گفتار محلي چرا) نيز ناميده مي شود، کوهستاني بوده و اين منطقه با حصاري از کوه پوشانده شده و از ساير قسمتهاي منطقه جدا است. ايل چگني در اين منطقه و با توجه به موقيت کوهستاني منطقه، داراي قشلاق و ييلاق بوده است. زبان مردم ايل تا نسل پيش لري بوده ولي به مرور زمان و در آميختگي با اهالي منطقه، زبان به فارسي تغيير کرده است. مذهب مردم شيعه دوازده امامي است.

در زير، توصيف آقاي ابراهيم دهگان نويسنده شهير اراک از اين بخش عيناً نقل مي شود:

" شّرا

طرف مغرب شهرستان اراک متصل به خاک ملاير و همدان و به جانب شمال فراهان قرار گرفته. اين لغت نزد اهالي چرا با جيم پارسي (چ) است و به همين صورت هم در تاليف زمان مغول ديده مي شود. رودخانه اي به همين نام از وسط خاک شرا مي گذرد، که اطراف خود را حاصلخيز و گرانمايه مي سازد. عدد قراء منتسب به شرا از صد متجاوز و همه دهات آن مصفي و حاصلخيز است. چرا هنگام فتح ايران به دست اعراب بيشتر ضميمه شهرستان همدان بوده و در قرون چهارم و پنجم، چنان که از نوشتجات مورخين بر مي آيد، به چند ناحيه تقسيم مي شده است. قسمت بالاي آن به نام فائق يا فاتق خوانده مي شده و ضميمه قلمرو آل عجل بوده و قسمت اطراف ساروق ضميمه رستاق کوذدر من توابع قم و قسمت ميلاجرد و ديزآباد ضميمه رستاق ساوه از محال قم و بقيه (مقدارش معلوم نيست) جزء توابع همدان بوده است. ولي تغيير حکومتها و دست به دست شدن شهرها همانطور که مقدرات کشور و نواحي آن را تغيير مي داده سرنوشت شهرستانها و رساتيق را هم از صورتي به صورت ديگر در مي آورده است.

حاج زين العابدين شيرواني در بستان السياحه مي نويسد: «چّرا (به تشديد راء) نام بلوکي است در قرب فراهان و ملاير، اکثر قراء آن معمور و فواکه سردسيرش موفور است. خلقش همه شيعي مذهب و قليل الاديند، راقم مکرر ديده.»

قسمتي از بلوک شرا محل رحل دسته اي از ايل چگيني است که بعد از متواري شدن در اين سرزمين مسکن گرفته اند.

1-      قريه مس، که اهالي آن را به همين صورت تلفظ مي کنند و در دفاتر امروزه به اضافه تا (مست) ظبط شده است. جزء توابع شرا و اولين جايي است که آل عجل در آن فرود آمده اند.

2-      قريه جاورسيان يکي از قراء تابعه آنجا است که اين قريه ممکن است در جاي جاورسان محل اولين زد و خورد فاتحين اصفهان قرار گرفته باشد و يا آنکه بعد از خرابي جاورسان به نام آن بنا شده باشد. موقعيت و کهنگي آثار و واقع بودنش در مرز اصفهان آن روز نظريه اول را بيشتر تاييد مي کند.

3-      درمن ديه بزرگي است از دهات شرا. خواجه عبدالرحيم وقايع نگار زمان شاه عباس منسوب به اين ديه مي باشد. صاحب عالم آراي عباسي اين نويسنده را توثيق نموده و پاره اي از روايات خود را به وي منسوب داشته است.

4-      يکي از ديه هاي تابعه شرا خانقاه است که گويا در اين محل خانقاه بزرگي وجود داشته و از اهل اطلاع شنيده شد که خانقاه منتسب به اين ديه وقتي هم محل اجتماع اهل دل و ارباب حال بود و در تاليف قديمه هم اسمي از آن برده شد ولي فعلاً مدارکي که قابل توجه باشد در اختيار ما نيست.

تبارشناسي ايلخانان چگني منطقه خنداب اراک

ايلخانان چگني اراک که به همراه بخشي از ايل چگني به منطقه فوق الذکر تبعيد شده اند (در زمان آغامحمد خان قاجار) از نسل سبزوار مي باشند. نصير فرزند سبزوار که به گفته معمرين منطقه در زمان تبعيد 14 ساله بوده است بعنوان اولين ايلخان ايل چگني در منطقه بوده است و فرزندان او پس از منسب ايلخاني را داشته اند.

سنگ قبر نصير خان چگني در امامزاده ابراهيم روستاي نوده واقع در منطقه وجود دارد. از مشاهير اين خانواده فرج الله خان چگني فرزند ارشد حاج رستم خان مي باشد که در دوران حکومت مظفرالدين شاه قاجار، با عنوان مجدالدفتر در دربار محمدعلي ميرزاي وليعد در تبريز بوده است.

منبع: 

۱- روایات معمرین

۲- نتایج سرشماری عمومی سال ۱۳۸۵

۳- تاریخ اراک ابراهیم دهگان 

عبدالله‌سلطان چگنی

در قرن یازدهم هجری می‌زیسته و سال‌ها حاکم بخشی از خراسان بوده است. عبدالله‌سلطان از طایفه بزرگ چگنی بوده است. وی دارای قریحه روان و ذوق سرشار ادبی بوده است .

اشعار زیر از اوست:

بگذشت عـمر و مــوی میانی نشد نصیب                کامی زلعل غنچه دهانی نشد نصیب

پژمـــرده سر زند گل عیشم از شاخ بخت                نــخل مـــرا، بهار و خزانی نشد نصیب

از دل و دیده ســــراغت کردم             غافلت کردم و داغت کردم

آه دل، تند چو شد می ترسم             سینه فانوس چراغت کردم

ملاوارسته چگنی

او نیز از طایفه بزرگ چگنی و نامش امام قلی بیگ است. مدت‌ها در هند به سر برده و در زمان شاه‌عباس دوم در اصفهان می‌زیسته است. بیت زیر از ملاوارسته چگنی است.

ای ز آتش عـــذار تـو گـــل‌ها شـــــراره‌ها              چشــم ترا فریب و فــسون از اشاره‌ها

از بس که چرخ کشتی دریادلان شکست              این بحر یک سفینه شد از تخته پاره‌ها